ANGEN SEFYDLU CYLCH RHINWEDDOL I HYRWYDDO DEFNYDD CYNYDDOL O’R GYMRAEG: YMATEB DYFODOL I YMGYNGHORIAD BIL Y GYMRAEG

Yn ôl Heini Gruffudd, Cadeirydd y mudiad Dyfodol i’r Iaith;

“Mae bellach angen creu cylch rhinweddol o ffactorau fydd yn hyrwyddo defnydd cynyddol o’r Gymraeg ar draws y sectorau, ac ym mhob agwedd o fywyd dydd-i-ddydd . “

Dyma’r her a osodir gan y mudiad wrth i Lywodraeth Cymru wrth iddynt fynd i’r afael â llunio Bil y Gymraeg er mwyn cefnogi’r nod o greu miliwn o siaradwyr erbyn 2050.

Mae Dyfodol wedi bod yn pwyso’r angen am gorff hyd-braich grymus i arwain polisi a bod yn gyfrifol am drosolwg strategol ym maes hyrwyddo’r Gymraeg, a theimlent fod lle i groesawu rhai o argymhellion y ddogfen ymgynghori ddiweddaraf.

Pwysleisia’r mudiad, fodd bynnag, bydd angen i unrhyw strwythurau a chynlluniau newydd gael eu cyllido’n ddigonol, a bod holl adrannau’r Llywodraeth (ac yn enwedig yr Adran Addysg) yn derbyn eu dyletswyddau, o ran cyllid ac ymrwymiad, mewn perthynas â gwireddu Strategaeth y Gymraeg.

Yr un mor bwysig yw datblygu arbenigedd cynllunio ieithyddol o fewn y Llywodraeth a’r Comisiwn newydd, a datblygu strwythurau cydlynol a grymus i yrru’r agenda at y dyfodol.

Wrth groesawu sawl elfen o’r ddogfen ddiweddaraf hon, ac yn enwedig y bwriad i ymestyn pŵer statudol i’r sector breifat, a’r dylestswyddau newydd ar gynllunio ieithyddol. Eto, rhybuddiai Dyfodol:

  • Nad yw sefydlu un corff (y ‘Comisiwn’), fyddai’n uno’r gwaith o hyrwyddo a rheoleiddio, yn ymateb delfrydol i’r anghenion. Mae’r ddwy elfen yn gofyn am ymatebion tra gwahanol, ac o fwrw ymlaen â sefydlu un corff, rhaid sicrhau na fydd unrhyw lastwreiddio ar y gallu i orfodi cydymffurfiaeth.

 

  • Er mwyn sicrhau llais annibynol cryf, byddwn yn dadlau’n gryf mai’r Rheolaethwyr, yn hytrach na’r Llywodraeth, ddylai fod â’r grym i osod safonau a chyhoeddi canllawiau a chodau ymarfer

 

  • Bydd angen rôl gydlynol gryf i’r Comisiwn, a hynny er mwyn cynghori’r Llywodraeth, a sicrhau bod gwahanol brosiectau a mentrau’n atgyfnerthu ei gilydd

 

  • Mae codi ymwybyddiaeth o werth y Gymraeg yn allweddol i lwyddiant y gwaith, a bydd angen ymchwil ysgolheigaidd manwl ar sut i ledaenu’r neges ymysg y gwahanol sectorau a’r cyhoedd

 

  • Croesawn y bwriad i ddiwygio’r safonau, ond yn y cyfamser, rhaid sicrhau nad yw’r newid yn tanseilio gweithrediad y drefn ar ei ffurf bresennol

 

 

  • Byddwn y ffafrio trefn gwyno fwy hyblyg, fyddai’n caniatáu ymateb cyflym, neu ymchwiliad trwyadl, pan fo’n addas. Teimlwn yn ogystal bod y ddirwy o £5,000 am ddiffyg cydymffurfiaeth yn chwerthinllyd o isel.

 

  • Croesawn yn gynnes y dyletwyddau cynllunio ieithyddol, a chredwn fod dyletswyddau o’r math yn hanfodol er mwyn newid diwylliant. I sicrhau eu heffeithlonrwydd, bydd angen eglurhad manwl o’u grym cyfreithiol dros y misoedd i ddod. Byddwn hefyd yn pwyso am ddyletswydd ychwanegol i  alw am greu tirwedd sy’n ffafrio’r Gymraeg; byddai hyn yn sicrhau’r hanfod o bresenoldeb amlwg a chymunedol i’r iaith

 

YMATEB I STRATEGAETH IAITH Y LLYWODRAETH

Mae’r strategaeth yn hynod uchelgeisiol o ran cynyddu niferoedd siaradwyr Cymraeg.  Pe bai hyn wedi bod yn flaenoriaeth i’r Llywodraeth o’r cychwyn, bydden ni ar ein ffordd i weld y Gymraeg yn dod yn iaith arferol to newydd o siaradwyr.

Mae Thema 1 y Strategaeth yn glodwiw. Mae’n cynnwys rhoi pwyslais ar drosglwyddo’r iaith o fewn y teulu – carreg sylfaen unrhyw gynllunio ieithyddol.  Mae pwyslais ar y blynyddoedd cynnar, ac yna ar weld addysg Gymraeg yn cynyddu’n sylweddol.  Yr ail Thema yw’r Gymraeg yn y gweithle, a defnydd cymdeithasol o’r Gymraeg.  Unwaith eto, mae hyn yn gwbl briodol.  Mae Thema 3 hefyd yn nodi meysydd allweddol a sylfaenol, sef y gymuned a’r economi, a chynllunio ieithyddol eang.

Oes lle i ni amau unrhyw beth?  Rydyn ni am ganmol y  Strategaeth, ond oes modd gwneud hyn yn ddi-gwestiwn?  Yn y glo mân mae’r amheuon yn codi.

Mae adran ‘Cymuned a’r economi’ yn nodi uchelgais, ond mae’n hynod brin o awgrymu camau gweithredu.  Mae’n sôn am gynllunio tir, ond mae’n rhyfeddol nad oes yma un sôn, hyd y gwelwn, am gynllunio tai, ac mae hyn yn bwnc llosg y mae’n rhaid ei wynebu. Yn y Rhaglen Weithredu sy’n cydredeg â’r Strategaeth mae sôn am gyhoeddi Nodyn Cyngor Technegol 20, sy’n ymwneud â Chynllunio a’r iaith Gymraeg, ond nid oes yma drafodaeth am le’r awdurdod cynllunio, a sut y gall siroedd bennu targedau ieithyddol hyfyw yn rhan o’u cynlluniau datblygu lleol.  Dyma fwlch mawr.

Mae adran ar ddefnydd cymdeithasol o’r Gymraeg yn oleuedig o ran egwyddorion, ond mae’n brin o nodi cynlluniau ymarferol i gyrraedd y nod.  Er bod y Llywodraeth wedi cefnogi sefydlu Canolfannau Cymraeg yn y gorffennol, nid oes awgrym am gefnogaeth bellach i hyn.  Yn ein barn ni mae creu canolfannau hybu’r iaith mewn pentrefi a threfi ledled Cymru’n hanfodol, ac mae modd mynd i’r afael â hyn yn ddychmygus, gan gyfrannu at sefydliadau sydd eisoes yn bod er mwyn iddynt ddatblygu’n Ganolfannau Cymraeg, yn ôl natur yr ardal a wasanaethir ganddynt.

Mae’n dda gweld bod awydd cael mwy o gyfleoedd anffurfiol i bobl ifanc 14-19 oed i ddefnyddio’r Gymraeg.  Mae angen bod yn wyliadwrus yma, gan fod angen mawr am hyn ymysg rhai sy’n mynychu ysgolion Cymraeg, cyn ceisio taenu’r menyn yn rhy denau ar ysgolion Saesneg.

Mae rhan helaeth o’r strategaeth yn ymwneud â chynyddu’r Gymraeg yn y byd addysg.  Mae hyn eto’n glodwiw, ond mae anawsterau gweithredu’n codi ar unwaith. Cafodd cadeirydd Dyfodol i’r Iaith gyfarfod â swyddogion addysg Abertawe, ddeuddydd ar ôl cyhoeddi’r strategaeth.  Daeth yn amlwg nad oeddynt yn ymwybodol o’r Strategaeth.  Ymhellach, roedd disgwyl iddynt, fel pob awdurdod arall, gyflwyno ceisiadau am gyllid gan y llywodraeth i ddatblygu ysgolion – Cyllid Ysgolion yr 21ain ganrif – erbyn diwedd mis Gorffennaf eleni.  Mae £600 miliwn o gyllid ar gael.  Ond roedd rhaid i’r ceisiadau gan bob awdurdod yng Nghymru gael eu cyflwyno cyn i’r Llywodraeth gymeradwyo eu cynlluniau ar gyfer y Gymraeg mewn addysg.  Daeth yn amlwg nad oedd cyswllt rhwng y Strategaeth, Cynlluniau’r Gymraeg mewn Addysg, a chyllid Ysgolion yr 21ain ganrif.  Mae’r cyllid yma’n ymwneud â datblygiadau rhwng 2019-2024.  Mae’n debygol iawn, os aiff y rownd yma ymlaen, na fydd cyllid yn cael ei bennu yng ngoleuni’r Strategaeth tan y rownd nesaf, sef wedi 2024, a dyna golli 7 mlynedd.

Dyna pam mae Dyfodol i’r Iaith wedi gofyn i’r Llywodraeth ohirio’r broses gyllido hon am chwe mis, er mwyn i awdurdodau lleol allu mabwysiadu gweledigaeth y Llywodraeth o dwf cyflym addysg Gymraeg.  Heb hyn, mae popeth fel y bu, a’r Strategaeth yn siŵr o fethu yn ei thargedau.

Mae un anhawster sylfaenol y tu ôl i’r Strategaeth, wrth gwrs, sef diffyg cyllid.  Os yw’r Llywodraeth am weld symud cyflym o ran cynyddu niferoedd siaradwyr Cymraeg, mae’n rhaid wrth fuddsoddi sylweddol i hyfforddi athrawon, ac i ailwampio ysgolion.  Caiff peth cyllid ei roi gan y Llywodraeth yn awr i gyflwyno cyrsiau blwyddyn o ddysgu iaith i athrawon, ond mae hyn yn gyfyngedig, ac yn brin iawn o allu dod yn agos at gyflawni’r targedau twf.

Mae angen holi a gafodd y Llywodraeth ei dallu gan y sôn am filiwn o siaradwyr Cymraeg, ac am drawsnewid y system ysgolion Saesneg, er cymaint yr angen am hynny.  Er bod yr amcanion yn glodwiw, mae ofn bod y cyfan yn afrealistig.  Gall y breuddwyd droi’n hunllef yn gyflym.  I gyrraedd y nod o filiwn, bernir bod angen 50% o blant 7 oed Cymru mewn addysg Gymraeg erbyn 2030.  Mae hyn yn golygu cynyddu nifer yr ysgolion Cymraeg o 400 i 800.  I wneud hyn bydd angen tua 6000 i 8000 o athrawon Cymraeg ychwanegol.  O wybod bod nifer y darpar athrawon yn lleihau ar hyn o bryd, mae angen cael synnwyr o realiti.

Mae’n glir i ni bod angen i ni gael polisïau realistig a chyraeddadwy, a dechrau wrth ein traed, a hyn ym mhob maes.  Y gwir yw bod angen sefydlu Awdurdod Iaith grymus a fydd yn llunio cynllun iaith cenedlaethol sy’n mapio’n fanwl sut mae cyrraedd gwahanol amcanion, gan sicrhau bod cydlynu agos yn digwydd rhwng pob adran o’r Llywodraeth.  I gyflawni hyn bydd angen cyllid nid ansylweddol.

Cefnogi Cyngor Sir Gar

CYNLLUN IAITH SIR GAR YN UN I’W EFELYCHU YN SIROEDD ERAILL CYMRU

Mae’r Cynllun Iaith gafodd ei dderbyn gan Gyngor llawn Sir Gâr yn un ddylai gael ei efelychu gan siroedd eraill Cymru.  Dyna alwad Dyfodol i’r Iaith mewn ymateb wrth i Sir Gâr dderbyn y cynllun iaith yn ddiwrthwynebiad.

Meddai Heini Gruffudd, cadeirydd Dyfodol i’r Iaith, “Mae’n gam hanesyddol bod Sir yng Nghymru’n derbyn Cynllun Iaith sy’n cwmpasu tai, yr economi, addysg a’r iaith mewn gwaith ac yn y gymdeithas.”

Ychwanegodd, “Mae gan y Cynllun Iaith a gafodd ei dderbyn gan Sir Gâr y gallu i  weddnewid sefyllfa’r Gymraeg yn y sir. Mae’n mynd i’r afael â’r rhan fwyaf o’r agweddau sydd o fewn gallu Cyngor Sir.  Rydyn ni’n edrych ymlaen at weld yr iaith yn cael ei defnyddio fwyfwy gan weithwyr yn y Sir, ac at weld y Sir yn cynnig gweithgareddau Cymraeg i bobl ifanc.”

“Cyflwynodd Dyfodol i’r Iaith sylwadau i’r gweithgor oedd yn paratoi’r Cynllun Iaith, ac mae’n dda gweld bod y Cynllun Iaith wedi ymateb mor gadarnhaol.”

“Mae angen i Lywodraeth Cymru’n awr dderbyn y Cynllun Iaith hwn fel patrwm gweithredu ar gyfer siroedd eraill Cymru.”

“Yn y pen draw, defnyddio’r Gymraeg yn y cartref, yn y gymdeithas ac yn y gwaith fydd yn ei diogelu, yn anad dim arall.”